Niniejsze opracowanie stanowi podsumowanie wyników konferencji w Tonder (Dania), uszczegółowionych późniejszą e-mailową wymianą poglądów pomiędzy jej uczestnikami po zakończeniu obrad konferencji. Konferencja odbyła się w dniach 18-19 marca 2004r., a dotyczyła zmian strukturalnych w rolnictwie wybranych krajów Unii Europejskiej, Europy Środkowo-Wschodniej oraz niektórych państw powstałych w wyniku rozpadu ZSRR.
Organizatorem konferencji było subregionalne biuro FAO ONZ z siedzibą w Budapeszcie, przy współpracy duńskiego ministerstwa przetwórstwa żywności, rolnictwa i rybołówstwa.

W konferencji wzięły udział 3 grupy uczestników: referenci, autorzy doniesień i obserwatorzy - pochodzący z następujących państw:
- referenci - z Węgier, Holandii, Szwecji, Niemiec, Danii i Polski,
- autorzy doniesień - z Bułgarii, Hiszpanii, Serbi i Czarnogóry, Litwy, Łotwy, Ukrainy, Czech, Gruzji i Albanii,
- obserwatorzy - z Chorwacji.

Referaty i doniesienia różniły się rozłożeniem akcentów podkreślających ważność poszczególnych problemów w danym kraju. Z uwagi na wielowątkowość niektórych wypowiedzi w niniejszym opracowaniu odnoszę się tylko do problemów wykazujących związek z działalnością ANR.

Węgry

Referentem tematu był dr Robert Sebestyen z węgierskiego Państwowego Funduszu Ziemi (NLF).

Przed II wojną światową na Węgrzech było ok.1 mln gospodarstw rolnych. W latach 1945-48 ich liczba znacznie wzrosła na skutek przeprowadzenia reformy rolnej. Powstała również własność państwowa ze skonfiskowanej, wielkiej własności ziemskiej. W latach 1948-62 indywidualni rolnicy zmuszani byli do zrzeszania się w spółdzielnie rolnicze. Trzecia reforma rolna przeprowadzona w latach 1992-96 bazowała na trzech filarach: prywatyzacji państwowych gospodarstw, rekompensacie wartości utraconego mienia dla byłych właścicieli oraz restrukturyzacji spółdzielni rolniczych. Rekompensata wartości utraconego mienia (tylko dla osób posiadających obywatelstwo węgierskie niezależnie od miejsca zamieszkania) przebiegała w drodze emisji kuponów. Właściciele kuponów mają prawo udziału w przetargach na prywatyzowane mienie. W rezultacie tej reformy w 2002r. na Węgrzech na ogółem 7639 tys. ha użytków rolnych i lasów, tylko 1552 tys. ha stanowiło jeszcze własność państwową.

Obecnie 47% gruntów prywatnych użytkowane jest przez gospodarstwa indywidualne, 32% przez spółki, 7% przez spółdzielnie, a pozostała część przez inne podmioty prawne. Średnia wielkość gospodarstwa indywidualnego wynosi 4,5 ha. Węgrzy uważają, że podział dużych gospodarstw na drobne gospodarstwa indywidualne był błędem. Wiele małych gospodarstw jest nierentownych, stąd drobni rolnicy i inni beneficjenci prywatyzacji rezygnują z dzierżaw, oferują grunty na sprzedaż lub je porzucają z powodu braku środków, wiedzy lub chęci do zajmowania się rolnictwem. Niechciane grunty nie znajdują nabywców. Celem ich zagospodarowania z początkiem 2002r. powstał Państwowy Fundusz Ziemi (NLF).

NLF jest instytucją powierniczą skarbu państwa w formie spółki użyteczności publicznej. Biuro Zarządzające NLF (NLFMO) nadzorowane jest przez ministra rolnictwa i rozwoju wsi. Prezes biura powoływany jest przez prezydenta republiki, a członkowie jego rady nadzorczej przez komisję rolnictwa węgierskiego parlamentu. W centrali NLFMO i jego 10 oddziałach terenowych pracuje 150 pracowników. Grunty zasobu NLF zagospodarowywane są w drodze sprzedaży, wymian i dzierżaw.

Do zasobu NLF przejęto dotychczas 1291 tys. ha (80%) gruntów państwowych, z czego 361 tys. ha gruntów rolnych i 653 tys. ha lasów. Przychody NLFMO pochodzą z budżetu państwa, czynszów dzierżawnych i sprzedaży gruntów. Budżet zasobu jest oddzielony od budżetu biura. NLF gromadzi również w drodze zakupu grunty rolników przechodzących na emeryturę ( w wieku powyżej 60 lat). Sprzedaż, dzierżawa i wymiany gruntów odbywają się w drodze przetargu. NLF utrzymuje rezerwę gruntów na cele komasacji. Przysługuje mu prawo pierwokupu przy sprzedaży gospodarstw przez rolników rezygnujących z prowadzenia działalności rolniczej.

Zarówno małe gospodarstwa jak i duże przedsiębiorstwa rolne cierpią na niedostatek kapitału obrotowego, choć węgierskie banki oferują hipoteczne linie kredytowe. Duże spółki nie mają prawa posiadania ziemi rolnej, traktowanej jako zabezpieczenie kredytu. Banki nie mogą posiadać, ani przejmować ziemi w zamian za długi. Gospodarstwo indywidualne może posiadać tylko do ok. 300 ha gruntów, rozumianych jako ekwiwalent 6000 tzw. złotych koron, które są węgierską miarą wartości ziemi, uwzględniającą jej jakość i rodzaj użytkowania.

W przypadku upadłości gospodarstwa rolnego NLFMO zwraca się do banku wyrażając chęć jego zakupu. Bank i NLFMO uzgadniają cenę ziemi przed podpisaniem renegocjowanej umowy kredytowej z rolnikiem. Jeśli nie wchodzi w grę prawo pierwszeństwa zakupu przez inny podmiot, bank – bazując na renegocjowanej umowie kredytowej – pośredniczy w sprzedaży ziemi, a grunt jest przejmowany do NLF. Wpływy ze sprzedaży przeznaczane są na pokrycie długu. W przypadku prawa pierwszeństwa zakupu przez osobę trzecią, ziemia może być zakupiona przez posiadacza tego prawa według ceny ustalanej (oferowanej) przez NLFMO.

W związku z przystąpieniem do UE Węgry wynegocjowały okres przejściowy (7 lat) na nabywanie gruntów przez cudzoziemców. Wydaje się, że podział subsydiów wspólnej polityki rolnej na filar rozwoju obszarów wiejskich i programy ochrony środowiska spowoduje, że pewna część dzierżawionych gruntów będzie odłogowana.

Holandia

Referentem tematu był Jack Damen, pracownik holenderskiego Biura Zarządu Ziemi (DLG), ekspert w subregionalnym biurze FAO w Budapeszcie.

W marcu 2003r. na podsumowanie współpracy ANR z holenderskim Serwisem Służby Państwowej (Dienst Domeinen) zorganizowaliśmy wspólne seminarium poświęcone wymianie doświadczeń z zakresu zagospodarowania ziemi, dlatego przedstawiam tylko te tezy wystąpienia Pana Damen, które wnoszą nowe elementy do problematyki administrowania gruntami państwowymi w Holandii.

Dienst Domeinen podległy ministerstwu finansów, sprawuje nadzór nad użytkowaniem 80 tys. ha gruntów państwowych. Pozostałe 40 tys. ha tzw. obrotowych gruntów państwowych jest w nadzorze DLG podlegającemu ministerstwu rolnictwa, ochrony środowiska i jakości żywności. Na początku swojego powstania w 1946r. DLG zajmował się usuwaniem skutków zniszczeń wojennych urządzeń hydrotechnicznych na obszarach wiejskich. Lata 1955-68 zaznaczyły się aktywnym wykorzystaniem gruntów zasobu DLG dla poprawy struktury gospodarstw. Począwszy od 1968r. DLG wykupuje grunty rolników zaprzestających działalności gospodarczej.

Posiadając stale w zasobie wspomniane ok. 40 tys. ha gruntów, DLG pozyskuje średnio w roku ok. 7 tys. ha nowych gruntów. Do 1985r. na cele nierolnicze mogło być przeznaczone maksymalnie 5% gruntów zasobu DLG. Ustawa z 1985r. zliberalizowała ten przepis.

DLG zrealizował od swojego powstania 650 projektów rozwoju obszarów wiejskich (komasacji gruntów, przesiedlania rolników, projekty użyteczności publicznej) na obszarze 2,5 mln ha. W tym czasie liczba gospodarstw w Holandii spadła z 250 do 90 tys. a obszar użytków rolnych zmniejszył się z 2,34 do 1,9 mln ha (-19%). Zasób gruntów DLG określany jest jako „oliwa” ułatwiająca przekonanie rolników do obejmowania nowych gospodarstw w przypadku, gdy ich dotychczasowe warsztaty pracy ulegają likwidacji z powodu realizacji projektów komasacji gruntów, rozbudowy sieci dróg, terenów rekreacyjnych i urbanizacji. W dotychczasowej praktyce rolnicy byli przesiedlani na nowe tereny pozyskane na polderach. Obecnie możliwości te się skończyły, gdyż ostatni maleńki polder (Lauwersmeer – 1300 ha) oddano do użytku w 1969r.

Ceny gruntów rolnych w Holandii (regulowane do 1963r.) kształtuje rynek. Średnia cena gruntu rolnego w 2002r. wyniosła 35000 EUR/ha. DLG płaci ceny rynkowe za zakupione grunty. Wysoka cena gruntów, oderwana od realiów ekonomiki produkcji rolniczej, uznawana jest przez holenderskich ekspertów rolnych jako „nierealistyczna”. Wysokość czynszu dzierżawnego regulują przepisy ustawy i wynosi on średnio 350 EUR/ha. Grunty administrowane przez Dienst Domeinen użytkowane są w formie długoterminowych dzierżaw. Grunty obrotowe DLG użytkowane są na bazie jednorocznych kontraktów dzierżawnych. Długoterminowe umowy dzierżawy odnawiane są automatycznie na kolejne sześcioletnie okresy. Dzierżawca ma prawo pierwokupu, a jego następca dziedziczy prawo dzierżawy. Ostatnio, kolejne rządy pod presją potrzeb budżetowych decydują się na uruchamianie sprzedaży państwowych gruntów.

W centralo DLG pracuje 8, a w jej jednostkach terenowych 70 osób. Ponadto DLG zatrudnia na części etatów 100 agentów handlu nieruchomościami.

Szwecja

Referentem tematu był Pan Mats Backman, dyrektor firmy geodezyjnej „Swedensurvey”. Pan Backman skoncentrował swoja wypowiedź na kwestii komasacji gruntów. Swedensurvey jest firmą realizująca projekty rozwoju obszarów wiejskich również poza Szwecją (ostatnio w Gwatemali).

Pierwsza ustawa na temat komasacji gruntów została uchwalona w Szwecji w 1757r. W latach 1828-1922 skomasowano łącznie 20 mln ha gruntów rolnych i lasów i na przestrzeni tego czasu w wielu przypadkach komasacje tych samych obszarów były przeprowadzane wielokrotnie. Istotną przeszkodą dla komasacji jest powstała przez pokolenia współwłasność gruntów, gdyż szwedzkie prawo nie przewiduje opcji zarządzania prawem własności przez większość współwłaścicieli gruntu. Dlatego zamiana współwłasności na jednoosobowe prawo własności stanowi istotny atut komasacji. Do czego prowadzą podziały gruntów dowodzi ekstremalny przykład podany przez referenta. Po przeprowadzeniu komasacji gruntów w miejscowości Farnas na południu Szwecji w 1960r. jeden z rolników stał się jedynym właścicielem ziemi. W 1860r. ziemia ta stanowiła współwłasność 175 osób. Niektóre z nich mieszkały poza Szwecją.

Począwszy od 1930r. w Szwecji przeprowadzono korekty granic gospodarstw na obszarze 1,3 mln ha, a programy komasacyjne objęły 450 tys. ha. Obecne potrzeby komasacji gruntów, głównie lasów, oceniane są na 400 tys. ha (15-20 tys. gospodarstw). W Szwecji wyróżnia się dwa typy komasacji: dobrowolną i z urzędu. Komasacja dobrowolna stosowana jest w przypadku drobnych korekt powierzchni pól na drodze porozumienia między ich właścicielami, bez wspomagania subsydiami państwowymi. Komasacja z urzędu znajduje zastosowanie w przypadkach szachownicy pól i częstej współwłasności gruntów. Stałym elementem komasacji z urzędu jest potrzeba mediacji z właścicielami nieruchomości. Ten typ komasacji uzyskuje wsparcie finansowe budżetu krajowego i funduszy UE. W pokryciu kosztów komasacji partycypują też zainteresowani rolnicy, w zakresie stosownym do osiągniętych korzyści. Komasacje z urzędu realizowane na mocy ustawy z 1926r. były przeprowadzane w całości na koszt państwa. W 1972r. parlament znowelizował wspomnianą ustawę, w wyniku czego udział państwa w pokryciu kosztów komasacji z urzędu wynosi obecnie ok.50%. Ewentualne subsydium z funduszy UE pomniejsza udział państwa.

Fundusze UE dostępne na cele komasacji w latach 2000-2006 pochodzą z funduszu strukturalnego, cel 1 oraz programu rozwoju obszarów wiejskich (EAGGF). Banki mogą kredytować rozliczenia kompensacyjne rolników uczestniczących w komasacji. Rolnicy szwedzcy rzadko korzystają z kredytów na pokrycie kosztów komasacji, bowiem od 2003r. mają prawo do odliczenia tych kosztów od przychodów przed opodatkowaniem.

Referent omówił praktyczne aspekty procesu komasacji posiłkując się przykładem powiatu Dalarna w środkowej Szwecji. Aby rozpocząć proces komasacji rada powiatowa wykupiła część gruntów, ustanawiając fundusz ziemi jako argument dla przekonania rolników do komasacji. W razie konieczności wykupu nadwyżki wartości gruntu uzyskanego w drodze wymiany rolnicy mieli prawo do odroczenia terminu płatności. Tego typu sytuacje zdarzają się rzadko, gdyż większość rolników nie chce pozbywać się „wartości gruntowej” i przeprowadzający komasację starają się przeprowadzić wymiany gruntów na zasadzie ekwiwalentności.

Obywatele państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego mogą nabywać grunty w Szwecji, jednak w polityce obrotu gruntami stosowana jest zasada regionalizmu, polegająca na tym, że o wyborze kandydata na właściciela ziemi decydują władze lokalne. Pierwszeństwo nabycia mają osoby prowadzące gospodarstwo rolne lub osoby, które osiedlą się w danej wsi. W innym przypadku pierwszeństwo nabycia przysługuje Państwowemu Funduszowi Ziemi.

Niemcy

Referentem tematu był dr Stefan Kresse, pracownik niemieckiej spółki wyceny i zarządzania gruntami (BVVG) prywatyzującej niemieckie rolnictwo, głównie na obszarze landów wschodnich (byłe NRD).

BVVG jest nam znana z racji wcześniejszej współpracy z AWRSP. We współpracy z tą spółką zorganizowaliśmy w marcu 2002r. wizytę dzierżawców i pracowników AWRSP na terenie Brandenburgii celem zapoznania się z dokonaniami prywatyzacyjnymi w rolnictwie niemieckim. W 2001r. gościliśmy w AWRSP delegację BVVG, której uczestnikiem był m.in. dr Kresse. Na zasadzie wymiany BVVG odwiedzali również kilkakrotnie nasi specjaliści.

Po dotychczasowej sprzedaży ok. 600 tys. ha gruntów rolnych i 380 tys.ha lasów oraz 40 tys. ha gruntów zabudowanych, BVVG ma w zasobie 850 tys. ha gruntów rolnych oraz 300 tys. ha lasów. Za swoje istotne osiągnięcie BVVG uważa przekształcenie spółdzielni rolniczych i przedsiębiorstw państwowych w konkurencyjne gospodarstwa prywatne i ustanowienie - na terenie landów wschodnich - funkcjonującego rynku ziemi. Ziemia będąca własnością federalną znajduje się w administracji ministerstwa finansów. Ziemią państwową zarządzają również spółki państwowe, jak np. niemieckie koleje.

W 1989r. grunty rolne na terenie byłej NRD stanowiły prawie w całości własność państwa bądź znajdowały się pod administracją państwową, będąc w użytkowaniu rolniczych spółdzielni produkcyjnych i państwowych gospodarstw rolnych. Po przekształceniu lub zlikwidowaniu wspomnianych form użytkowania ziemi rozpoczęto proces przekształceń stosunków własnościowych, polegający na przywróceniu (restytucji), komunalizacji i prywatyzacji własności.

W 1990r. rząd niemiecki musiał poradzić sobie z problemem prawnym własności publicznej gruntów na terenie byłej NRD. Własnością tą zarządzał początkowo urząd powierniczy (Treuhandanstalt). Urząd ten przejął wszelką własność publiczną w byłej NRD. Zasób Treuhandanstalt obejmował własność państwową znajdującą się w użytkowaniu gospodarstw państwowych, grunty państwowe znajdujące się we władaniu spółdzielni produkcyjnych, jak również dwie trzecie lasów byłej NRD.

Uchwalona przez parlament ustawa adaptacyjna doprowadziła do faktycznej likwidacji rolniczych spółdzielni produkcyjnych, na bazie których powstały gospodarstwa prywatne, gospodarstwa grupowe oraz spółki. Sprzedano bądź zlikwidowano 515 gospodarstw państwowych. Ustawa o restytucji stanowiła z kolei, że prywatna własność rolna i leśna podlegająca wywłaszczeniom od 30.01.1933r. do 8.05.1945r. oraz od 7.10 1949r. do 3.10.1990r. winna być zwrócona byłym właścicielom, jeśli jest to prawnie i faktycznie możliwe. Byli właściciele to osoby fizyczne, prywatne przedsiębiorstwa i prywatne fundacje. Szybkie wykonanie tego zadania kolidowało z innymi zadaniami Treuhandanstalt, dlatego w 1992r. powołano do ich realizacji spółkę BVVG.

Na działalność BVVG duży wpływ miała ustawa o rekompensatach. Ustawa ta nie przewiduje możliwości restytucji majątków byłych właścicieli gruntów rolnych i lasów, którzy zostali wywłaszczeni w latach 1945-49 na mocy dekretu radzieckiej administracji wojskowej. Poza możliwością uzyskania finansowej rekompensaty za utracone nieruchomości, ta grupa wywłaszczonych ma prawo nabycia ograniczonej powierzchni gruntów rolnych i lasów po zredukowanej cenie. Również dzierżawcy gruntów od BVVG, którzy byli obywatelami NRD na dzień 3.10.1990r. mogą zakupić grunt po zredukowanej cenie. Uchwalenie tej regulacji prawnej miało na celu stworzenie szansy posiadania własnej ziemi przez wschodnioniemieckich rolników. W roku 2000 na wniosek Komisji Europejskiej ustawa o rekompensatach uległa nowelizacji. Według tej noweli prawo do wspomnianej redukcji (ok. 35% wartości rynkowej gruntu) przysługuje wszystkim rolnikom posiadającym długoletnie umowy dzierżawy z BVVG, w tym obywatelom innych państw członkowskich UE, o ile zamieszkują w pobliżu dzierżawionego gospodarstwa.

Obecnie na ogólną powierzchnię 5556 tys. gruntów rolnych położonych na terenie byłej NRD, 4504 tys. ha (81%) znajduje się w posiadaniu prywatnym, 850 tys. ha w zarządzie BVVG, a 212 tys. ha (4%) w zarządzie, bądź w posiadaniu podporządkowanych ministerstwu finansów tzw. spółek ziemskich (Landgesellschaften).

W polityce gospodarki ziemią rządu RFN zakłada się utrzymanie pewnej części gruntów we władaniu państwa. Ziemia ta ma służyć realizacji „przewidywalnych funkcji administracyjnych państwa”. Jeżeli nie można określić czy dana ziemia może być, w przewidywalnej przyszłości, wykorzystana w użyteczny sposób przez administrację państwową, to nie ma powodu utrzymywania jej w zasobie w nieskończoność i powinna zostać sprzedana. W tym celu ministerstwo finansów zaczyna obecnie podporządkowywać federalne nieruchomości państwowe nowej instytucji; zakładowi ds. nieruchomości (BimA). Za przykładem władz federalnych poszła Saksonia tworząc podobny zakład na szczeblu landu. W opinii referenta działania te mają służyć przyspieszeniu prywatyzacji własności państwowej celem desperackiego pozyskania środków przez budżet państwa i zdają się dowodzić braku zaufania do BVVG jako operatora procesu prywatyzacji.

Referent podkreślił fakt, że BVVG działa na bazie prawa federalnego, co ujednolica procedury prywatyzacji na terenie nowych landów. Status spółki z ograniczoną odpowiedzialnością zabezpiecza BVVG przed bezpośrednimi interwencjami administracji rządowej i polityków w proces prywatyzacji. Z zasobem 35% gruntów rolnych i 70% udziałem na rynku ziemi wschodnich Niemiec, BVVG ma pozycję najbardziej wpływowego gracza na tym rynku. Publiczna informacja o procedurach sprzedaży i dzierżawy gruntów zasobu czyni jej działalność przejrzystą dla opinii społecznej. Przychody ze sprzedaży i dzierżaw, po ich zredukowaniu o poniesione koszty, trafiają do ministerstwa finansów. Model BVVG jako jednostki centralnej nie prowadzi do konfliktu interesów między ministerstwem rolnictwa a władzami lokalnymi (landami). Według referenta pierwotna koncepcja BVVG jako jednostki „sprywatyzuj szybko i zamknij drzwi” odbiła się negatywnie na działalności BVVG.

Prokurent Volker Bruns uzupełnił wypowiedź dr Kresse omawiając krótko działalność spółki ziemskiej Meklemburgia Przymorze. Głównym udziałowcem spółki (50,5%) jest rząd landu Meklemburgia Przymorze. Pozostali udziałowcy (według wartości udziałów) to: BVVG (20,5%), Deutsche Postbank AG (19%) i Landwirschaftliche Rentenbank (9,75%). Spółka zatrudniała w 2002r. 210 pracowników, przy rocznym obrocie 15,3 mln EUR.

Podstawę prawną działania podobnych spółek w Niemczech, które są organizacjami typu non-profit, stanowi ustawa o osadnictwie rzeszy niemieckiej z 1919r. Główni udziałowcy to zwykle administracje rządowe poszczególnych landów lub rządu federalnego, BVVG, banki, organizacje samorządowe oraz związki rolników. Do głównych zadań spółek ziemskich należy:

• pozyskiwanie, użytkowanie i tworzenie rezerwy gruntów,
• poprawa struktury gospodarstw,
• komasacja gruntów, wspieranie zmian własnościowych, projektowanie rozwoju obszarów wiejskich,
• administrowanie gruntami rolnymi w imieniu władz landów lub administracji samorządowej.

W 2002r. spółka skupiła na terenie landu Meklemburgia Przymorze 20 tys. ha gruntów rolnych, średnio po 4264 EUR/ha, podczas gdy na terenie całych Niemiec podobne spółki skupiły ogółem 95 tys. ha po średniej cenie 9465 EUR/ha. Średnia wysokość czynszu dzierżawnego uzyskanego przez spółkę w 2001 r. wyniosła dla użytków rolnych 101 EUR/ha, w tym za grunty orne 113 EUR/ha, a trwałe użytki zielone 61 EUR/ha.

Dania

Referentami tematu byli Pan Niels Otto Haldrup i Pan Nicolai Meier Andersen pracownicy departamentu żywności, rybołówstwa i agrobiznesu duńskiego ministerstwa żywności, rolnictwa i rybołówstwa.

Do końca XVIII w. duńscy rolnicy użytkowali grupowo grunty rolne. Ustawa z 1781r. zniosła użytkowanie grupowe i doprowadziła do powstania gospodarstw indywidualnych. Obecnie użytkowanie gruntów rolnych w Danii jest przedmiotem regulacji zebranych w ustawie o gruntach rolnych (Landbrugsloven). Przepisy określają m.in. kto może być właścicielem gruntów rolnych, wielkość i liczbę gospodarstw w posiadaniu jednego właściciela, wielkość i maksymalną odległość pól od ośrodka gospodarczego, wymóg zamieszkiwania właściciela gospodarstw w jednej z posiadanych nieruchomości, ograniczenia w dostępie i przejeździe przez drogi o dużym natężeniu ruchu.

Dania jest przykładem kraju w którym dramatycznie spada liczba gospodarstw rolnych. W 1970r. było ich 148600 podczas gdy w 2002r. tylko 50530. Grunty likwidowanych gospodarstw powiększają areał gospodarstw nadal istniejących. Wiele z budynków inwentarskich adaptowanych jest na cele mieszkalne przez ich właścicieli, którzy znaleźli nowe miejsca pracy w obsłudze rolnictwa lub poza rolnictwem. Sama sprzedaż gruntów przez rolników nie zawsze prowadzi do istotnej poprawy rozłogu pól, choć ustawodawstwo duńskie przeciwdziała rozdrabnianiu gospodarstw przy ich sprzedaży jak i dziedziczeniu. Zwłaszcza na półwyspie Jutlandzkim rolnicy przyzwyczajeni są do okresowych akcji komasacji gruntów realizowanych w odstępie 10-15 lat. Począwszy od lat 80-tych ubiegłego wieku komasacji towarzyszy realizacja projektów ochrony środowiska naturalnego. Do duńskiej tradycji należy dobrowolne inicjowanie prac komasacyjnych przez grupę zainteresowanych rolników. Od sierpnia 2003r. koszty prac komasacyjnych pokrywane są przez rolników uczestniczących w projekcie. Jeśli projekt realizowany jest w ramach programów rozwoju obszarów wiejskich UE i spełnia ustanowione kryteria ochrony środowiska, koszty prac planistycznych, geodezyjnych i wpisu do ksiąg wieczystych pokrywane są przez państwo z dofinansowaniem (do 50%) z funduszy rozwoju obszarów wiejskich UE.
Inicjatorem realizacji projektów prowadzonych z uwagi na wymogi interesu publicznego (np. poprawa struktury gospodarstw, zalesianie, renowacja i ochrona zbiorników wodnych) jest pion komasacji gruntów (LCD) wspomnianego wcześniej departamentu żywności, rybołówstwa i agrobiznesu. Ustawa o nabywaniu gruntów upoważnia ministerstwo żywności, rolnictwa i rybołówstwa do nabywania, za pośrednictwem LCD, za środki z budżetu państwa gruntów na realizację następujących celów:

1. tworzenie nowych lub powiększanie istniejących jednostek produkcyjnych, poprawa rozłogu pól,
2. ochrona krajobrazu i środowiska rolniczego,
3. łagodzenie skutków działalności pozarolniczej na obszarach wiejskich,
4. pozyskiwanie gruntów na ogrody działkowe .

W odniesieniu do celów 2 i 3 państwo może skorzystać z prawa pierwokupu gospodarstw, działek gruntów rolnych, bądź gruntów nierolnych. Właściciele sprzedawanych gruntów mają obowiązek powiadomienia LCD o zamierzonej transakcji, a LCD ma obowiązek podjęcia, w terminie 3 tygodni, decyzji o skorzystaniu z prawa pierwokupu. W ciągu roku w Danii zdarza się średnio 250 takich powiadomień, a LCD korzysta z prawa pierwokupu w ok. 10% przypadków. LCD w zasadzie nie ingeruje w transakcje zawierane między członkami rodzin i sąsiadami. W 2003r. LCD kupił 1000 ha gruntów (w niektórych przypadkach wraz z budynkami) za 170 mln DKK, tj. około 100 mln zł. LCD nie oferuje wyższych cen za nabywane grunty niż lokalne ceny rynkowe. Zachętą do dobrowolnej sprzedaży gruntów dla LCD jest fakt, że LCD załatwia wszystkie formalności i pokrywa związane z nimi koszty. Odpadają również kłopoty związane z selekcją kandydatów spełniających warunki prowadzenia gospodarstwa. Poza LCD, wszelkie inne agendy rządowe mogą zakupywać grunty na wolnym rynku tylko po uzyskaniu zgody parlamentarnej komisji finansów.

Generalnie przestrzegana jest zasada dobrowolności udziały rolników w każdym z realizowanych projektów. Jeśli jednak projekt realizowany jest na mocy przepisów ustawy o ochronie środowiska naturalnego, to przepisy ustawy dopuszczają możliwość 10% obowiązkowego udziału uczestników projektu. Dotyczy to z reguły projektów zalesień, ochrony przyrody i projektów urbanizacyjnych. W tych typach projektów rezerwa gruntów LCD przeznaczona na rekompensatę utraconego areału stanowi istotną zachętę dla uczestnictwa w projekcie.



W przypadku budowy głównych dróg znajdują zastosowanie przepisy o wywłaszczeniach. Wywłaszczenia dotyczą jedynie obszarów przeznaczonych ściśle na pas drogowy z przynależnościami podczas gdy towarzyszące takiej budowie inne prace scaleniowo-wymienne wykonywane są na zasadzie dobrowolności. Jeśli jest to możliwe stosuje się tutaj również rekompensatę utraconych gruntów.

Głównym zadaniem LCD w ostatnich 6 latach była realizacja projektów odtworzenia naturalnych terenów podmokłych, strumieni i jezior w ramach programu ochrony środowiska wodnego (WMPII). Program ten miał za zadanie wdrożenie tzw. dyrektywy azotanowej, w wyniku której Dania zobowiązała się do redukcji wyrzutu azotanów do wód o ok. 5600 ton N rocznie poprzez odtworzenie terenów podmokłych na obszarze 16000 ha za kwotę 66 mln EUR. Pozyskanie terenu od rolników umożliwić miała „marchewka” w postaci rekompensaty z rezerwy gruntowej LCD. W dotychczasowej realizacji projektu zdołano doprowadzić do redukcji wyrzutu azotanów o ok. 3600 ton N odtwarzając 12500 ha terenów podmokłych. Istotną przeszkodą w realizacji projektu było nie osiągnięcie projektowanych parametrów redukcji azotanów oraz niedostatek gruntów na cele rekompensat, gdyż w latach 90-tych ceny tych gruntów nadspodziewanie szybko wzrosły.

Obecnie LCD dysponuje 6884 ha rezerwy gruntów, z czego 2176 ha to grunty specjalnie zakupione na utworzenie rezerwy rekompensacyjnej projektu WMPII. Planuje się, że projekt zostanie zakończony w 2006 r., a ta część gruntów, które nie zostaną wykorzystane na jego cele,
zostanie sprzedana. W międzyczasie grunty te wydzierżawiane są na bazie umów jednorocznych.

W duńskim parlamencie rozpatrywana jest koncepcja realizacji tzw. III programu ochrony wód, bowiem do 2015r. w Danii zamierza się wdrożyć kryteria UE określone dyrektywą Natura 2000.


Polska

W swoim wystąpieniu autor przedstawił sytuację polskiego rolnictwa w końcu lat osiemdziesiątych oraz przesłanki prowadzące do uchwalenie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa i powołaniu Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Scharakteryzował funkcjonowanie rynku ziemi rolniczej w Polsce w obrocie prywatnym i obrocie gruntami Zasobu WRSP, przedstawiając szerzej procedury sprzedaży i dzierżawy nieruchomości rolnych Skarbu Państwa z uwzględnieniem regulacji prawnych ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Wystąpienie wzbudziło żywe zainteresowanie uczestników konferencji.

Bułgaria

Referentem doniesienia była Pani Mila Andonova, pracownik departamentu gospodarki ziemią i informatyki ministerstwa rolnictwa.
Bułgaria posiada bogatą bazę legislacyjna w zakresie praw własności i obrotu ziemią ( w tym m.in. ustawę o dzierżawie gruntów). Dysponuje również cyfrową mapą działek gruntów rolnych i leśnych na obszarze całego kraju (w skali 1: 5000) oraz podobną mapą jakości gleb (obejmującą 87% powierzchni kraju). Wymienione mapy zawierają m.in. dane odnośnie rodzaju użytku, danych właściciela, obciążeń nieruchomości wierzytelnościami bankowymi. Reprywatyzacja doprowadziła do rozdrobnienia powierzchni pól, co wymaga obecnie przeprowadzania komasacji gruntów. Komasacja przeprowadzana jest jednak obecnie w skromnej, pilotowej skali, co spowodowane jest trudną sytuacją finansową bułgarskiego rolnictwa z uwagi na wycofanie się państwa z subsydiowania rolnictwa, spadkiem cen na produkty rolne i popytu na żywność, oraz tanim importem żywności z państw sąsiadujących. Pilotowe projekty komasacyjne prowadzone są przy wsparciu subsydiami rządowymi z Holandii i Francji.

W Bułgarii jest obecnie ok. 2 mln prywatnych właścicieli gruntów rolnych, a średnia wielkość nieruchomości rolnej wynosi 0,58 ha. Sprzedażą i dzierżawą gruntów państwowych zajmuje się państwowy fundusz ziemi. Ustawa o dzierżawie gruntów dopuszcza dużą dowolność w zawieraniu umów dzierżawy. Większość umów na dzierżawę ziemi (61%) sporządzone zostało w formie pisemnej, z czego 24% w formie aktu notarialnego, a 28% w formie wpisu do rejestru katastralnego. Umowy dzierżawy w formie ustnej zawierane są w większości pomiędzy prywatnymi rolnikami. 31% gruntów użytkowanych jest w formie bezumownej.

Hiszpania

Referentem doniesienia był Pan Nicolas Nogueroles Piro dyrektor biura współpracy z zagranicą kolegium notariuszy hiszpańskich, który w swojej wypowiedzi skoncentrował się na problemach hipoteki.

Do roku 1861r. nieruchomości w Hiszpanii znajdowały się we władaniu arystokracji, kościoła i państwa. Ówczesne prawo nie gwarantowało własności oraz nie informowało o obciążeniach na danej nieruchomości. W wymienionym roku w Hiszpanii utworzony został system rejestracji aktów własności nieruchomości. W 1872r. powstała sieć lokalnych banków udzielających kredytów pod zastawy hipoteczne, a w 1946r. utworzony został bank specjalizujący się w kredytach rolnych. Obecnie wszystkie wierzytelności hipoteczne podlegają obowiązkowi rejestracji, co zmniejsza ryzyko pożyczkodawców. W 2002r. oprocentowanie kredytu hipotecznego w Hiszpanii wynosiło średnio 2.5%, a kredytu komercyjnego 6,0%.

Serbia i Czarnogóra

Referentem doniesienia był Stevan Marosan, pracownik naukowy wydziału inżynierii lądowej uniwersytetu w Belgradzie.

W republice Serbii i Czarnogóry 50% ludności mieszka na terenach wiejskich, a 20% ogółu zatrudnionych pracuje w rolnictwie. Po II wojnie światowej, w wyniku powstania publicznego sektora rolnictwa, na wielu obszarach rozpoczęto prace komasacyjne. Prace te kompletnie zamarły w 1998r. z powodów ekonomicznych, gdyż ich koszt niejednokrotnie przekraczał wartość gruntu. W 1992r. uchwalono nową ustawę o komasacji gruntów, która weszła w życie w bardzo ograniczonym zakresie, gdyż towarzyszyło jej równoczesne uchwalenie ustawy restytucyjnej, przewidującej zwrot skonfiskowanych (w latach 1945-53) gruntów ich byłym właścicielom. Obecnie 70% gospodarstw prywatnych w Serbii i Czarnogórze nie przekracza obszaru 5 ha. Gospodarstw te produkują na samozaopatrzenie rodzin przy braku motywacji rolników do intensyfikowania produkcji. Obowiązuje limit wielkości gospodarstwa rolnego w wysokości do 10 ha. Brak jest planów przestrzennego zagospodarowania, w wyniku czego ponad 1 mln budynków wybudowano bez uzyskiwania żadnych zezwoleń. Wydaje się jednak, że istotną przyczyną trudności w gospodarce tego kraju była wojna na Bałkanach, co w istotny sposób zahamowało opracowanie i wdrażanie programów rozwojów jego rolnictwa.

Litwa

Doniesienie prezentowała Pani Vilma Daugaliene, dyrektor departamentu zarządzania gruntami w ministerstwie rolnictwa.

Dwie ustawy z 1991r. przewidywały zwrot znacjonalizowanej własności byłym właścicielom lub ich spadkobiercom (do maksimum 80 ha w tym do 50 ha użytków rolnych) oraz nadanie ziemi (do 50 ha) osobom, które chciały podjąć się prowadzenia działalności rolniczej. Ponadto, robotnicy rolni i emeryci mieszkający na obszarach wiejskich mogli wydzierżawić do 3 ha, a inne osoby do 2 ha gruntów państwowych. W roku 1997 uchwalono nową ustawę na mocy której areał objęty prawem przywrócenia własności wzrósł do 150 ha, łącznie z powierzchnią lasów i gruntów pod wodami. Poza zwrotem w naturze tej samej nieruchomości, ustawa przewidywała nadawanie ekwiwalentu gruntowego lub rekompensatę pieniężną. Do 2004r. zgłoszono 741 tys. aplikacji o przywrócenie praw własności do 4.2 mln ha gruntów położonych na obszarach wiejskich, z czego przywrócono dotychczas prawo własności do 3.58 mln ha (87,5%).

Dane spisu rolnego z 2003r. wykazały, że średnia wielkość prywatnego gospodarstwa rolnego na Litwie wynosi 9,2 ha, a 230 tys. gospodarstw (83%) mieści się w przedziale wielkości do 10 ha. Zarejestrowane było 600 dużych gospodarstw prowadzonych w formie przedsiębiorstw, spółek bądź innych osób prawnych (o średnim obszarze 483 ha).

Zagospodarowaniem gruntów zasobu Skarbu Państwa zajmuje się krajowy urząd ziemski w ramach ministerstwa rolnictwa. Jest on odpowiedzialny za restytucję praw własności, sprzedaż i dzierżawę gruntów oraz administrowanie rezerwą nie zagospodarowanych gruntów. Przedłużeniem terenowym urzędu są wydziały zarządzania gruntami przy urzędach wojewódzkich i urzędach powiatowych. Procedura restytucji własności polega na opracowaniu planu podziału gruntów w danej miejscowości. Po jego publicznej akceptacji stanowi on podstawę do działów gruntowych i wpisu do katastru gruntowego. Licencjonowany wykonawca tych prac wyłaniany jest w drodze przetargu publicznego ogłaszanego przez wojewodę. Litwa wynegocjowała siedmioletni okres przejściowy na sprzedaż gruntów rolnych i lasów cudzoziemcom. Obywatele państw członkowskich UE zamieszkujący stale na Litwie przez co najmniej 3 lata oraz pracujący w rolnictwie, mają prawo nabycia gruntów bez wymaganego zezwolenia.

Łotwa

Referentem doniesienia była Pani Valentina Micurowa, dyrektor departamentu gospodarki ziemią w ministerstwie rolnictwa.

Łotwa ma 64589 km kw., z czego 44,5% zajmują lasy, a 38,3% grunty rolne. Z 2 474 tys. ha gruntów rolnych 55% zajmują grunty orne a 23% trwałe użytki zielone. Ok. 21% gruntów rolnych (517 tys. ha) nie jest użytkowane. W 1990 r. gospodarstwa państwowe i spółdzielcze użytkowały 92% gruntów. Ustawa o reformie rolnej z 1991r. przewidywała zwrot znacjonalizowanej własności byłym właścicielom lub ich spadkobiercom oraz nadanie ziemi dotychczasowym prywatnym użytkownikom gruntów oraz osobom, które nie były zatrudnione w rolnictwie, ale chciały otrzymać ziemię. Celem reformy było jak najszybsze oddanie gruntów w prywatne ręce. Obecnie 4% gruntów rolnych użytkują gospodarstwa państwowe, 56% gospodarstwa indywidualne, a pozostałe grunty traktowane są jako ogródki przydomowe.

Ukraina

Referentem doniesienia był Pan Roman Schmidt, prezes krajowego stowarzyszenia rolniczych służb doradczych.

Podstawę prawną funkcjonowania rynku ziemi na Ukrainie stworzył kodeks ziemski obowiązujący od 1 stycznia 2002r. Kodeks przewiduje dopuszczalność transakcji na rynku ziemi począwszy od 1 stycznia 2005r. z tym, że do 2010r. jedna osoba nie może zakupić więcej jak 100 ha ziemi. Kodeks stanowi, że w ciągu 3 lat władze powołają instytucje niezbędne do funkcjonowania tego rynku (rejestr gruntów i gospodarstw rolnych, instytucję hipoteki i banku hipotecznego). Po dwóch latach wdrażania postanowień kodeksu pewne problemy nie zostały jeszcze rozwiązane. M.in. nie ma przepisów prawnych, które pozwalałyby uznać mienie dzierżawione jako zabezpieczenie dla zaciąganych kredytów, są duże trudności z wydzieleniem gruntów z dużych rozłogów, brak instytucji rejestracji gruntów i hipoteki. Uchwalono jedynie ustawę o powołaniu banku hipotecznego.

W opinii ekspertów ukraińskich 30 mln ha gruntów rolnych na Ukrainie stanowi wartość ok. 60-70 mld EURO. Jest to ogromny „portfel kredytowy” dla banku hipotecznego. Rozważana jest kwestia utworzenia kapitału założycielskiego banku ze środków pochodzenia krajowego oraz środków międzynarodowych instytucji finansowych. Rozmowy na ten temat z przedstawicielami Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego nie doprowadziły do widocznych efektów.

Czechy

Referentem doniesienia był Pan Jiri Trnka, pracownik departamentu gospodarki ziemią, ministerstwa rolnictwa.

Powierzchnia użytków rolnych w Czechach wynosi 4273 tys. ha. Około 3500 tys. ha znajduje się w użytkowaniu osób fizycznych, spółek i spółdzielni. Pozostałe ponad 700 tys. ha jest we władaniu państwa. Osoby fizyczne – rolnicy indywidualni użytkują 25,8% użytków rolnych (934 tys. ha). Pozostałe 74,2% użytków rolnych (2 681 tys. ha) jest w użytkowaniu osób prawnych, w tym 21,7% (784 tys. ha) w użytkowaniu spółek z o.o., 21,6% (780 tys. ha) w użytkowaniu spółek akcyjnych, a 29,3 (1059 tys. ha) w użytkowaniu spółdzielni produkcyjnych. Najbardziej dynamicznie rozwijają się spółki akcyjne powstające z przekształconych spółdzielni produkcyjnych. Spółki te potroiły obszar użytkowanych gruntów w ciągu ostatnich 7 lat. W 2002r. średnia wielkość gospodarstwa znajdującego się w użytkowaniu osoby fizycznej wyniosła 38,8 ha, spółki z o.o. – 669,3 ha, spółki akcyjnej - 1502,3 ha, a spółdzielni produkcyjnej – 1465,3 ha.

Rynek ziemi w Czechach był w stagnacji do 2002r., mimo istnienia odpowiedniej legislacji. W latach 1992-2002 zmieniło właściciela 174 tys. ha gruntów, z czego 74 tys. ha w samym roku 2002 z tytułu sprzedaży ziemi państwowej. Większość bo 92% użytkowanych gruntów rolnych (3317 tys. ha) jest dzierżawiona. Sytuacja ta nie ma odpowiednika w innych krajach UE. Wysokość czynszu dzierżawnego jest regulowana prawnie i wynosi 1% oficjalnej ceny gruntu, o ile strony nie ustalą inaczej. W 2002r. rzeczywista wysokość czynszu dzierżawnego wyniosła 1,5% oficjalnej ceny gruntu, co stanowiło 794 CZK/ha (24,5 EUR/ha). Niski poziom czynszu nie motywuje dzierżawców do zakupu ziemi.

Sprawa restytucji skonfiskowanych gruntów rolnych i leśnych uregulowana została ustawą z 1991r. W latach 1991-2003 zgłoszono 228 tys. roszczeń, z czego rozstrzygnięto 98,6% spraw. Instytucją odpowiedzialną za przebieg restytucji jest Bank Ziemi Republiki Czeskiej powołany w 1991r. Bank administruje nieruchomościami rolnymi skarbu państwa. W przypadkach braku możliwości fizycznego zwrotu skonfiskowanej nieruchomości, bank oferuje nieruchomości zamienne lub kompensatę w formie bonów skarbowych. Bank ma również prawo sprzedaży nieruchomości państwowych lub tworzenia spółek celem zarządzania nieruchomościami. Ostateczne rozstrzygnięcie roszczeń restytucyjnych skomplikowało uchwalenie ustawy w 1999r., według której długoletni dzierżawcy nabyli prawo kupna dzierżawionych gruntów. Prowadzi to niekiedy do sytuacji w której państwo wyzbywa się rezerwy gruntów i być może w przyszłości zmuszone będzie do kosztownych wywłaszczeń, gdy niektóre z gruntów okażą się potrzebne na cele takie jak budowa dróg czy kształtowanie krajobrazu.

Gruzja

Referentem doniesienia był Pan David Egiashvili, dyrektor departamentu gospodarki ziemią w ministerstwie rolnictwa.

Powierzchnia użytków rolnych w Gruzji wynosi 3 mln ha, z czego 33% stanowi własność prywatną, a reszta stanowi własność państwa, z czego połowa jest dzierżawiona przez firmy państwowe bądź osoby prywatne. Większa część tego kraju to tereny wysokogórskie. 94.5% gospodarstw prywatnych nie przekracza powierzchni 0.9 ha, średnia powierzchnia pola znajdującego się w prywatnym użytkowaniu wynosi 0,25 ha, a 15% gruntów odłoguje. Małe gospodarstwa nie produkują na rynek. Zwolnienie z opodatkowania gospodarstw do 5 ha nie sprzyja koncentracji ziemi. W Gruzji nie wypracowano rozwiązań legislacyjnych określających kierunki polityki rolnej. Wstępem do ich określenia może być realizowane obecnie pilotowe feasibilty study FAO nt. strategii rozwoju rolnictwa.


Albania

Autorem doniesienia był Pan Agim Shehu, dyrektor krajowej służby rolnej.

Na terenach wiejskich żyje ok. 50% ludności Albanii, a rolnictwo dostarcza 30% GDP. Ogólna powierzchnia użytków rolnych wynosi 578 tys. ha, z czego 401 tys. ha gruntów ornych. Od 1991r. rozpoczęto reaktywować gospodarstwa prywatne w oparciu o dzierżawę gruntów państwowych. Według danych spisu za rok 2002 ogólna liczba tych gospodarstw wyniosła 388 tys. Proces reaktywowania własności prywatnej polegał na nadziale gruntów państwowych pomiędzy byłych członków gospodarstw kolektywnych i pracowników gospodarstw państwowych w przeliczeniu na jednego członka rodziny. Każda rodzina otrzymywała odpowiedni ekwiwalent przeliczeniowy gruntu ornego, sadu, plantacji winorośli bądź oliwek. Obecnie 90% ogólnego areału gruntów rolnych jest w prywatnym posiadaniu. 439 tys. ha gruntów użytkowanych przez byłe gospodarstwa kolektywne zostało podzielone pomiędzy 354 tys. rodzin a 123 tys. ha gruntów byłych pgr pomiędzy 91 tys. rodzin. Średnia wielkość gospodarstwa prywatnego wynosi 1,17 ha, wielkość jednego pola waha się od 0,20 ha do 0,55 ha, przy średnie odległości pola od ośrodka gospodarczego od 1 do 6 km. 89,5% gospodarstw nie przekracza powierzchni 2 ha. Za przebieg prywatyzacji odpowiada ministerstwo rolnictwa. Niedostatki w funkcjonowaniu rolnictwa to brak rozwiniętego systemu kredytowego, niska opłacalność produkcji rolniczej, zbyt duża ilość przepisów nie posiadających jednej, przewodniej idei.


Opracował:
Andrzej Zadura
Zespół Organizacyjny Biura Prezesa ANR
Sekcja Współpracy z Zagranicą