Agencja Nieruchomości Rolnych kontynuuje działalność Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, z uwzględnieniem regulacji zawartych w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego.

Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa została powołana w październiku 1991 r. mocą ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa po to, aby przejąć, zrestrukturyzować i sprywatyzować mienie po byłych Państwowych Gospodarstwach Rolnych, nieruchomości rolne Państwowego Funduszu Ziemi, a także inne mienie rolne stanowiące własność Skarbu Państwa.
Ponadto na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników Agencja została także zobowiązana do przejmowania na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnych, wchodzących w skład gospodarstw rolnych, na wniosek właścicieli, którzy mają ustalone prawo do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników.

Istotę AWRSP charakteryzowały następujące zasady funkcjonowania:

• powiernictwo - wyrażające się w swobodnym (w granicach prawa) dysponowaniu majątkiem Skarbu Państwa, w wyniku powierzenia przez Państwo wszystkich swoich uprawnień wobec tego majątku,
• samofinansowanie - oznaczające konieczność prowadzenia gospodarki w okresie przekształceń i samych przekształceń bez dofinansowania zewnętrznego. Agencja działała na rzecz Skarbu Państwa, ale - stanowiąc odrębną osobę prawną - w imieniu własnym. Konsekwencją takiej konstrukcji prawnej było przyjęcie i konsekwentne stosowanie w praktyce zasady samofinansowania tej instytucji,
• obligatoryjność przekształceń - co oznaczało dla państwowych gospodarstw rolnych konieczność podporządkowania się procedurom restrukturyzacyjnym; ażeby to było możliwe państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej zostały zlikwidowane nie tylko fizycznie, ale i formalnie.

Działalność Agencji w sferze restrukturyzacji i prywatyzacji zdeterminowały następujące cele i uwarunkowania:

1. wymóg szybkiego przejęcia mienia rolnego Skarbu Państwa do Zasobu,
2. konieczność zrestrukturyzowania tego mienia - dotyczy to zwłaszcza nieruchomości pochodzących ze zlikwidowanych pgr,
3. wymóg spłaty zadłużenia przejętego wraz z mieniem pochodzącym z PGR,
4. potrzeba administrowania mieniem wchodzącym w skład zorganizowanych jednostek gospodarczych w okresie poprzedzającym jego rozdysponowanie,
5. niezbędność wykonania licznych prac zabezpieczających obiekty przejęte do Zasobu, a także remontów i inwestycji umożliwiających dalszą eksploatację i często warunkujących możliwość trwałego rozdysponowania tych obiektów,
6. konieczność prywatyzacji mienia przede wszystkim poprzez jego sprzedaż i wydzierżawianie, a także poprzez nieodpłatne przekazywanie na rzecz ustawowo wskazanych jednostek i podmiotów,
7. wymóg sprawowania nadzoru właścicielskiego nad użytkownikami nieruchomości rolnych Skarbu Państwa.

• sprzedaży mienia w całości lub jego części,
• oddania na czas oznaczony do odpłatnego korzystania (wydzierżawienia) osobom prawnym lub fizycznym,
• wniesienia mienia lub jego części do spółki,
• oddania na czas oznaczony administratorowi całości lub części mienia w celu gospodarowania,
• przekazania w zarząd.
• nieruchomości wchodzące w skład Zasobu WRSP mogły być także przekazane nieodpłatnie: gminom na cele związane z inwestycjami infrastrukturalnymi, Polskiej Akademii Nauk, szkołom wyższym i jednostkom badawczo-rozwojowym na cele służące wykonywaniu ich zadań statutowych, Lasom Państwowym w celu zalesiania, osobom prawnym Kościołów (na podstawie przepisów szczególnych). W przypadkach uzasadnionych gospodarczo grunty rolne wchodzące w skład Zasobu mogły być odłogowane, czyli czasowo wyłączone z produkcji rolnej.

Prowadzona przez Agencję restrukturyzacja nieruchomości rolnych miała na celu: ograniczenie nieracjonalnej koncentracji gruntów m.in. przez podział przedsiębiorstw; uwolnienie części gruntów z przeznaczeniem na powiększenie gospodarstw indywidualnych; oddzielenie działalności socjalnej przedsiębiorstw od ich funkcji gospodarczych; wyłączenie gruntów potrzebnych do zrealizowania pozarolniczych planów związanych m.in. z budową autostrad, ochroną przyrody i zalesianiem oraz utrzymaniem możliwie dużej liczby miejsc pracy.
Prywatyzacja sektora państwowego w rolnictwie zmierza do tworzenia warunków sprzyjających efektywnemu gospodarowaniu. Wyraża się to w rezygnacji państwa z zarządzania gospodarstwami rolnymi i w wykorzystaniu atrybutu przedsiębiorczości osób podejmujących gospodarowanie na własny rachunek i własne ryzyko.
Przyjęte w ustawie rozwiązania prawne umożliwiają indywidualne podejście do każdego przekształcanego przedsiębiorstwa oraz zastosowanie różnych kierunków rozdysponowania mienia - sprzedaż, dzierżawa, administrowanie, tworzenie spółek prawa handlowego. Ustawa przewiduje także różnorodność stosowanych metod rozdysponowania majątku - przetargi licytacyjne i ofertowe, przetargi ograniczone, tryb bezprzetargowy, nieodpłatne przekazanie - oraz dopuszcza różne podmioty do prywatyzacji nieruchomości rolnych należących do Skarbu Państwa: indywidualni rolnicy, byli pracownicy PGR, firmy z otoczenia rolnictwa, spółki z udziałem kapitału zagranicznego.
Oferta Agencji obejmowała:

1. całe gospodarstwa rolne, tzn. ziemia, budynki, budowle, maszyny i urządzenia wraz z inwentarzem żywym i zapasami,
2. części gruntów popegeerowskich, które po restrukturyzacji przeznacza się do odrębnego użytkowania,
3. grunty Państwowego Funduszu Ziemi,
4. gospodarstwa rybackie ze stawami i jeziorami,
5. zbędne maszyny i urządzenia, które dotychczas były użytkowane w przejętych przez Agencję gospodarstwach.

W miarę upływu czasu stopniowo zmieniały się uwarunkowania funkcjonowania Agencji. Najbardziej istotne zmiany nastąpiły w ostatnich kilku latach, gdy - dzięki rozwiązaniu problemu zadłużenia przejętego wraz z mieniem, pojawiła się nadwyżka bieżących wpływów nad wydatkami. Stworzyła ona możliwości wzmożenia aktywności w sferze działalności socjalnej oraz aktywizującej środowiska byłych pracowników PGR. Agencja podjęła działania na rzecz utrzymania, bądź tworzenia nowych miejsc pracy, udzielała pomocy dzieciom i młodzieży z rodzin byłych pracowników PGR w dostępie do kształcenia i w sprawach socjalnych mieszkańcom osiedli popegeerowskich. Ponadto Agencja prowadziła prace urządzeniowo-rolne na gruntach Skarbu Państwa oraz organizowała program osadnictwa rolniczego na gruntach Skarbu Państwa itp.

W roku 2002 na Agencję nałożone zostały w drodze ustawowej nowe zobowiązania- m.in. takie jak:

• przekazywanie części wpływów statutowych na rachunek bankowy Funduszu Pracy na realizację programów na rzecz tworzenia miejsc pracy i aktywizację zawodową bezrobotnych, a w szczególności absolwentów zamieszkałych na terenach wiejskich oraz małych miast (przy czym zobowiązanie Agencji z roku 2001 do przekazywania części wpływów statutowych w celu zabezpieczenia możliwości finansowania wypłat świadczeń przedemerytalnych dla pracowników byłych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej pozostało nadal aktualne),
• przekazywanie części wpływów statutowych Agencji na realizację zadań Agencji Rynku Rolnego,
• dokapitalizowanie Banku Gospodarki Żywnościowej (odrębna decyzja Rządu),
  
• nieodpłatne przekazywanie gruntów Zasobu na własność osobom bezrobotnym pozostającym bez prawa do zasiłku, które były pracownikami pgr (po 2 ha na osobę).

Również w 2002 roku zdecydowano ustawowo o przekazaniu Ministrowi właściwemu ds Skarbu Państwa akcji i udziałów objętych lub nabytych przez Agencję- z wyjątkiem udziałów w spółkach o szczególnym znaczeniu dla gospodarki narodowej - realizujących programy hodowlane.

Od 16 lipca 2003 Agencja ma możliwość sprawowanie kontroli nad częścią obrotu nieruchomościami rolnymi, służącej realizacji celów ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego.